Kayıp Hayatlar Mahkemesi: Beş Roman, Beş Ayrı Yargılanma Biçimi

Kayıp Hayatlar Mahkemesi, yazar Burak Şahin’in beş bağımsız romandan oluşan dizisi. Bu diziyi ilk bakışta bir “seri roman” olarak düşünmek mümkün; ancak kitaplar aynı karakterlerin devam eden hikâyesini takip etmiyor. Her roman kendi olay örgüsünü, kendi tonunu ve kendi ritmini kuruyor. Dizi bütünlüğünü olayların birbirine bağlanmasından çok, romanların ortak bir soruya tekrar tekrar dönmesinden alıyor: İnsan kendi hayatının hangi noktasında yargılanır?

Bu soru, kitapları mahkeme salonu romanına çevirmiyor. Aksine, mahkeme imgesini gündelik hayatın içine dağıtıyor. Bir haciz tutanağı, bir evlilik suskunluğu, bir makam kalabalığı, bir ölüm kaydı ya da yarım kalmış bir hikâye; her biri kendi içinde yasal, duygusal ve ahlaki bir dosyaya dönüşüyor.

Hukukun soğuk dili, insanın dağınık hayatı

Serinin en belirgin damarlarından biri, hukuk ve bürokrasi dilinin insan hayatına temas ettiği noktalarda ortaya çıkan gerilim. Burak Şahin’in avukatlık deneyimi burada doğrudan meslek romanı olarak değil, hayatın resmi kayıtlarla kurduğu sorunlu ilişkiyi gören bir bakış olarak beliriyor. Karakterler her zaman bir mahkeme salonunda bulunmuyor; fakat sıklıkla bir açıklama vermek, bir geç kalmışlığı telafi etmek, bir suçu ya da suçsuzluğu kendi içlerinde tartışmak zorunda kalıyor.

Hacze Kabil bu hattın en açık örneği. Romanın çıkış noktası bir haciz işlemi. Hukukta “hacze kabil”, borçlunun borcuna karşılık icra yoluyla el konulması mümkün olan mal veya haklar için kullanılan bir ifade. Fakat roman, bu teknik terimi yalnızca konu başlığı olarak kullanmakla yetinmiyor. Bir dükkânın rafına, kasasına ya da soğutucusuna el konulabilir; peki insanın utancına, korkusuna, merhametine, kendine bakma biçimine ne olur? Hacze Kabil, borç dosyası gibi başlayıp vicdan dosyasına dönen bir roman olarak bu sorunun etrafında ilerliyor.

Makamın komedisi ve ciddiyetin boşluğu

Pardon! Başkanım, dizinin absürt ve politik olana en çok yaklaşan romanı. Herkesin bir başkanlığa, bir kurula, bir komisyona ya da bir resmi cümleye tutunduğu bir düzende, insanın sıradan kalması bile tuhaf bir direnişe dönüşüyor. Romanın mizahı, yalnızca güldürmek için kullanılan bir süs değil. Tam tersine, fazla ciddiye alınmış unvanların, bitmeyen törenlerin ve büyük lafların altındaki boşluğu gösteren bir araç.

Bu romanda bürokrasi, yalnızca devlet dairesinde karşılaşılan bir mekanizma olmaktan çıkar; insan ilişkilerine, mahalleye, sofraya ve dilin en gündelik kıvrımlarına yayılır. “Başkanım” kelimesi bir hitap olmaktan çok, kişilerin birbirine ve kendilerine biçmeye çalıştıkları rolü açığa çıkarır.

Yarım kalmış hikâyenin sesi

Mavi Korkusuz’un Yarım Kalmış Hikâyesi, serinin en içine dönük dosyalarından biri olarak okunabilir. Burada büyük bir suç, açık bir mahkeme ya da gösterişli bir hesaplaşma yoktur. Daha çok kayıp, hafıza, bekleyiş ve tamamlanmamışlık duygusu vardır. Romanın gücü, kesin cevaplar vermekten çok, okurun zihninde yankısı süren bir eksiklik duygusu kurmasında.

“Yarım kalmışlık” burada yalnızca tamamlanmamış bir olay örgüsü anlamına gelmez. İnsanın kendi hayatına yetişememesi, bir hikâyenin anlatacak kişiyi kaybetmesi, geç kalınmış bir sözün artık doğru adrese ulaşamaması gibi daha içten bir alana açılır. Bu nedenle Mavi Korkusuz’un Yarım Kalmış Hikâyesi, dizinin daha şiirsel ve atmosferik halkası olarak ayrışır.

Evlilik bir dosyaya dönüşürse

Aşkımızı Kim Öldürdü?, başlığından itibaren suç ve ilişki dilini yan yana getirir. Burada bir aşkın ya da evliliğin bitişi, klasik bir ayrılık hikâyesi olarak değil, geriye dönük açılan bir dosya gibi ele alınır. Romanın olay mahalli evdir; delilleri ise söylenmemiş cümleler, ertelenmiş konuşmalar, alışkanlığa dönüşmüş kırgınlıklar ve yıllar içinde yer değiştiren bakışlardır.

Bu tercih, metni basit bir “suç kimde” tartışmasından uzaklaştırır. Roman, biten bir ilişkide tek bir fail aramak yerine, iki insanın zaman içinde nasıl sessizleştiğine bakar. Suç, kimi zaman bir davranıştan çok bir erteleme biçimidir; kimi zaman da söylenmeyen cümlenin uzun süreli sonucudur.

Kaderen ölüm, usulen hayat

Cevdet Bey Usulen Yaşıyor, serinin en bürokratik ve aynı zamanda en hüzünlü romanlarından biri. Bir insanın kaderen ölmüş, fakat kayıtlarda usulen yaşamaya devam ediyor olması, ilk bakışta absürt bir fikir gibi durur. Roman bu absürt fikri yalnızca kara mizah için kullanmaz; ölümün, kaydın ve geride bırakılan hayat muhasebesinin etrafında daha derin bir alan açar.

Cevdet Bey’in hikâyesinde ölüm bile tamamlanması gereken bir prosedür gibi görünür. Fakat formlar, onaylar, kayıtlar ve gecikme gerekçeleri arasında asıl mesele şudur: İnsan, geride bıraktığı hayatı gerçekten anlamadan gidebilir mi?

Dizinin ortak sesi

Kayıp Hayatlar Mahkemesi’ni ilginç kılan şey, beş romanı tek bir formun içine zorlamaması. Hacze Kabil daha hukuki ve vicdani bir gerilime yaslanırken, Pardon! Başkanım absürt bürokrasiye; Mavi Korkusuz iç dünyaya; Aşkımızı Kim Öldürdü? ilişki ve evlilik suskunluklarına; Cevdet Bey Usulen Yaşıyor ise ölüm ve kayıt arasındaki boşluğa bakar.

Bu farklılık, dizinin dağınık olmasından çok antolojik bir yapı kurmasını sağlar. Romanlar birbirinin devamı değildir; fakat aynı binanın farklı odalarına açılan kapılar gibi davranır. Her odada başka bir hayat, başka bir ton ve başka bir hesaplaşma vardır.

Kitapsaray notu

Kayıp Hayatlar Mahkemesi, yerli romanda hukuk, vicdan ve gündelik hayat arasındaki geçiş alanlarını merak eden okurlar için dikkat çekici bir dizi. Kitapların gücü, büyük soyut kavramları doğrudan anlatmaya çalışmaktan çok, bu kavramları somut hayat parçalarının içinde göstermesinde. Bir dosya, bir ev, bir makam, bir kayıp, bir kayıt: Her biri insanın kendinden kaçmak için kurduğu düzenin sonunda yine kendisine döndüğü yerler olarak okunabilir.

Dizi hakkında daha fazla bilgi için yazar Burak Şahin sayfası ve Kayıp Hayatlar Mahkemesi resmi sayfası incelenebilir. Kitaplar Kitapyurdu üzerinden okura ulaşmaktadır: Burak Şahin Kitapyurdu yazar sayfası.